Sveitir

Einstaklingar

Egill Þórðarson (1853-1923)

Egill fæddist 17. september 1853. Sonur Þórðar Jónssonar (1817-1873) og Helgu Jóndóttur (1815-1860) á Bryggju. Átti systkinin, Þórð (1842-1932), Sigríði (f. 1843), Margréti (1845- 1928), Lýð (1848-1930), Jóhannes (f. 1849), Önnu (1851-1918) og Stefán (Stephan Thorsson) (1860-1934) .

Hann giftist Hildi Sveinsdóttur (1855-1904) 4. nóvember 1880.2 Voru þau bræðrabörn. Hildur var hnýtt í baki, talin gáfuð kona og umhugað um heimilið. Eignuðust þau Þórdísi (1878-1961) og Steinunni (1881-1948). Eftir andlát Hildar kvæntist Egill Katrínu Sigurðardóttur (1863-1953) frá Kópsvatni 2. júlí 1907. Katrín var ekkja eftir Eyvind Hjartarson (1848-1898) og áttu þau Kristrúnu (1895-1974). Katrín og Egill eignuðust eitt barn sem dó skömmu eftir fæðingu. Katrín þótti ágæt búkona og var söngelsk. Egill var ábúandi á Kjóastöðum frá 1881 til dánardægurs 1923.

Sumum þótti hann einkennilegur í háttum og sjón og Jóhann Kr. Ólafsson (1883-1976) sem tók við búskap á Kjóastöðum af honum lýsti Agli svo:

Egill var fremur stór maður, dökkur á hár og skegg og sköllóttur. Hann hafði alskegg en fremur ritjulegt. Ennið var hátt og pokar yfir augum, sem voru móbrún, vökul og íhygglisleg, ekki hátt nef, en nokkuð svert en þó vel lagað. Frekar var hann toginleitur og ljós á hörund. . Hann var glaðsinna og hló þá oft innilega og skríkti. Manna var hann athugulastur og íhugaði eitt og annað gaumgæfilega. Friðsamur og óádeilinn og mikill snyrti- og reglumaður og búhöldur ágætur og manna vinsælastur. Sjaldan mun hann hafa rasað um ráð fram. Var nokkuð flámæltur og hætti oft við að bæta e aftan við setningar.

Hann þótti sómamaður en nokkuð hispurslaus í orði og athöfnum. T.a.m. þótti siður í hans tíð að karlmenn gengu að slætti í síðum ullarnærbuxum einum fata þegar veður var gott. Hikaði Egill ekki við að bregða sér bæjarleið á sumrin án þess að fara í buxur utanyfir.

Egill var sagður bæði bókhneigður og góður búmaður auk þess að vera rómuð grenjaskytta. Var heimilið orðlagt fyrir myndarskap. Hann var líka mjög hagur og smíðaði spæni og tóbaksbauka úr hornum og skar út svo fagurlega að orð var á gert. Bar handbragð hans vott um smekkvísi og vandvirkni.

Egill var lítið gefinn fyrir tónlist og ku hafa sagt að sér væri sama þótt leikið væri á skilvindu við jarðarför sína þegar til stóð að kaupa orgel í sóknarkirkju hans í Haukadal. Hafði hann aftur á móti mikið dálæti á Geysi og mátti sjá Geysisgos frá bænum á Kjóastöðum.

Það vakti athygli þegar Friðrik 8. Danakonungur kom í heimsókn að Kjóastöðum í heimsókn sinni til landsins 1907. Bað konungur um að fá að sjá venjulegan bóndabæ og baðstofu og urðu Kjóastaðir fyrir valinu m.a. vegna þess orðspors sem af honum fór fyrir myndarskap. Egill kippti sér ekkert sérlega upp við heimsókn konungs. Gekk hann ávallt með hatt og neitaði nú að taka hann ofan fyrir kóngi. Kvaðst Egill ekki vilja gera upp á milli manna. Þá mun Egill hafa geymt vínflösku á bak við þil ofarlega í baðstofunni sem enginn sá til nema hinn hávaxni konungur sem henti gaman að.

Egill lést 23. janúar 1923. Var haft á orði að þegar líkfylgdin fór fram hjá hverasvæðinu í Haukadal þá hafi Geysir gosið einu af sínum tignarlegustu gosum sem sennilega hefur verið sjálfsprottið. Hins vegar fékkst ekkert hljóð út úr orgelinu sama hvað var reynt. Skilvinda var ekki með í för og því var Egill jarðsunginn án undirleiks.

Egill Þórðarson (1853-1923) - upprunalegi texti ásamt heimildum

Hallgrímur Halldórsson (1844-1920)

Hallgrímur Halldórsson fæddist 7. ágúst 1844 á Galtalæk í Biskupstungum. Sonur Ingunnar Guðmundsdóttur (1808-1876) og Halldórs Guðnasonar (1810-1889). Þau komu einnig upp syninum Guðmundi (1834-1905) sem síðar varð bóndi á Brjánsstöðum á Skeiðum.

Hann veiktist á þriðja ári og lá lengi veikur. Talið var að hann hefði þá misst sjón á öðru auga og var stórt vagl yfir því. Hann þótti erfitt barn og lærði aldrei að lesa. Hins vegar lærði hann kristin fræði utanbókar og vitnaði óspart í þau alla sína ævi. Hallgrímur varð ekki meðalmaður á hæð, væskill og aukvisalegur.

Hallgrímur flutti með foreldrum sínum að Hrosshaga 1870 og var látinn gæta kúnna á sumrin sem gátu farið víða. Hallgrímur fór ekki styðstu leið við reksturinn heldur fór hann á bæina í kring og spurði eftir kúnum. Rak svo heim í bakaleiðinni. "Það eru erfiðar kýr í Hrosshaga" var haft eftir Hallgrími. Hann nýttist illa til annarra verka en sendiferða. Eftir að foreldrar hann féllu frá lagðist Grímur í flakk um Tungurnar og nærliggjandi sveitir. Fór líka í kaupstað árlega og til bróður síns á Kjalarnesi. Grímur þótti skreytinn ef það hentaði honum en var oftast kátur og ræðinn og því aufúsugestur.

Hallgrímur fékk viðurnefnið Kúa-Grímur af starfa sínum við sendiferðir með kýr og nautgripi milli bæja og sveita á yngri árum. Ferðaðist Hallgrímur jafnan með staf og poka sem í voru aleigur hans. Ferðirnar tókust misvel og kannski síst flutningur Torfastaðatuddans. Átti hann að fylgja nautinu frá Torfastöðum til Reykjavíkur. Fór Hallgrímur yfir Brúará við Spóastaði. En daginn eftir finnst bolinn mannlaus með múlinn á sér við túnið á Svínavatni. Hallgrímur hafði þá farið upp með Lyngdalsheiðinni og upp í Laugardal og skilaði sér ekki heim fyrr en löngu síðar.

Hallgrími var komið fyrir á bæjum og gefið með af sveitinni á veturna. Tekinn inn með hrútunum að eigin sögn. Hann var kræsinn á þá bæi sem hann var vistaður á. Einn ábúandann sagði hann hafa verið svo fátækann að hann ætti "ekki einu sinni hland til að þvo úr sér fötin sín." Gísli Guðmundsson (1867-1921) í Kjarnholtum henti gaman að því að er hann ætlaði að taka Grím til sín svaraði hann svo til: "Það hafa nú margir dáið í Kjarnholtum" og ekki fór hann að Kjarnholtum í það skiptið. Hallgrímur var aftur á móti hrifinn af Jóhönnu Jónsdóttur (1830-1908) á Stóra-Fljóti og Ingveldi Guðmundsdóttur (1845-1926) í Höfða.

Hallgrími þótti gott að fá kaffi og út í það auk lummna. Keypti hann kaffi í kaupstað fyrir hagalagða sem hann tíndi eða fékk gefna. Bar hann þá upp að Brattholti til Tómasar Tómassonar (1845-1926) og Margrétar Þórðardóttur (1845-1928) þar sem hann fékk þá geymda og þvegna. Sníkti hann líka ýmislegt smálegt til að versla fyrir. Geymdi hann kaffið til veturs þegar hann gat fengið það hitað er hann vildi og gefið öðrum.

Hallgrímur var veislukær og hagaði oft ferðum sínum þannig að hann kom oft óboðinn í brúðkaupsveislur degi áður en þær voru haldnar. Bauðst hann til að sækja vatn og var til aðstoðar. Var hann uppfullur tilhlökkunar fyrir veislurnar og sagði oft: "Þetta verður sungið í veislunni" en eftir veisluna lifði hann í endurminningunum og sagði gjarnan: "Þetta var sungið í veislunni." Hann virtist hafa unun af söng en sjálfur var hann gersamlega laglaus og með skræka rödd og mjóa.

Hann var viðkvæmur fyrir því ef honum fannst hallað á sig vegna stöðu hans í samfélaginu. Hann áttaði sig á að hann stóð ekki jafnfætis á við aðra en hann leit svo á að þeir hefðu ekki rétt til að líta niður á hann þrátt fyrir það. Svaraði hann skjótt og meinlega fyrir sig ef hann varð var við slíka framkomu. Kunnu menn best við að vera lausir við skens hans og meinyrði.

Hallgrímur dó 27. janúar 1920 í Auðsholti hjá Tómasi Tómassyni (1874-1952) og Vilborgu Jónsdóttur (1879-1960). Þar hafði hann dvalist síðustu veturna. Grímur var fluttur fyrr til kirkju en venja var því óttast var að Hvítá ryddi sig og ófært yrði til kirkju. Því var fámennt er líkið var borið í kirkju. Heyrðust klukkurnar óma sjálfar og varð það tilefni margra sagna og blaðaskrifa. Sagt var að æðri máttarvöld hefðu hringt til að sýna Hallgrími tilhlýðilega virðingu því viðstaddir hefðu ekki hirt um það. Mun hvassviðrið hafa valdið ómi klukknanna. Á greftrunardaginn þegar sr. Eiríkur Þ. Stefánsson jarðsöng var hins vegar allt samkvæmt bókinni.

Hallgrímur Halldórsson (1844-1927) - upprunalegi texti ásamt heimildum

Sigurlaug Erlendsdóttir (1878-1966)

Sigurlaug fæddist að Brekku í Þingi í Húnavatnssýslu 29. júlí 1878. Foreldrar hennar voru Guðrún Sigurlaug Jóhannesdóttir (1854-1921) og Erlendur Gíslason. Hún átti bróður Jóhannes (1883-1969) sem dvaldi síðar hjá henni á Torfastöðum.

Sigurlaug stundaði nám við Kvennaskóla Reykjavíkur og lauk námi með ágætum 1902. Lærir einnig á orgel, teiknun, útskurð og saum um þetta leyti. Kenndi við Kvennaskólann að loknu námi þar í þrjá vetur. Sigurlaug var mikill listunnandi og átti í samskiptum við mörg helstu skáld þjóðarinnar síðar um ævina og leiðbeindi líka ungu fólki í söng og leik. Hún þótti gáfuð og fjölhæf, vera hógvær og hafa tiginlega framkomu. Hún hafði stórt hjarta og sýndi mikla hlýju þótt framkoma hennar þætti einstaka sinnum hrjúf.

Giftist sr. Eiríki Þ(orbjargarsyni) Stefánssyni (1878-1966) 2. júní 1906 stuttu áður en hann vígist til prests. Þau eignuðust börnin Þórarinn Stefán (1908-1926) sem dó ungur úr berklum og Þorbjörgu (1913-2004). Þau tóku einnig þrjá fóstursyni: Gunnar Hansson Stephensen (1931-2008), Kristinn Jónsson (1903-1924) frá Laug og Karl Jónsson Eiríks (1920-1990).

Fluttist með manni sínum til Torfastaða þegar hann vígðist til Torfastaðaprestakalls 1906. Þótti sumum Biskupstungnamanna hún vera helst til ung og óreynd í upphafi en Sigurlaug tók mikinn þátt í störfum manns síns. Var organisti alla tíð við Torfastaðakirkju ásamt bróður sínum Jóhannesi og fylgdi oft sr. Eiríki þegar tilkynna þurfti harmafregn.

Glaðværð ríkti á heimilinu á Torfastöðum. Þegar heimilisfólkið kom saman áður en kvöldverkin hófust og minnst var að gera spilaði Sigurlaug gjarnan á orgelið eða á gítar og söng. Hafði hún milda og mjúka söngrödd. Hjónin áttu gott bókasafn, lánuðu þau bækur og Sigurlaug las gjarnan á vetrarkvöldum fyrir heimilisfólkið á meðan það sat við vinnu. Sigurlaug skreytti heimilið mikið með blómum yfir sumartímann og vann stundum sjálf í garðinum við húsið og í kirkjugarðinum þar sem leiðin voru skreytt blómum og trjáplöntum.

Ráku hjónin þar gestkvæmt myndarbýli sem annálað var fyrir rausnar- og myndarskap samhliða prestsþjónustunni og höfðu reyndar sumir orð á að sr. Eiríkur væri meiri bóndi en prestur. Hjónunum hélst vel á vinnufólki og var lengi mannmargt heimili á Torfastöðum. Var Vigdís Halldórsdóttir (1879-1959) frá Hrosshaga t.a.m. lengi starfandi hjá hjónunum. Dvöldu börn og gamalmenni þar líka langdvölum. Verkaskipting innan heimilisins var nokkuð skýr og vinnukonur sáu um heimilisverkin. Símstöð var á bænum og var Jóhannes bróðir Sigurlaugar símstöðvarstjóri. Rjómabú var rekið við Torfastaðakotslæk og gistu bússtýrurnar oftast á Torfastöðum. Hjónin urðu fyrir tilfinnanlegu tjóni 25. mars 1945 þegar íbúðarhús, fjós og hlaða brunnu til kaldra kola. Mannbjörg varð en búpeningurinn allur féll, 10 nautgripir og sauðfénaður, og nær allt innbú eyðilagðist.

Sigurlaug gekk í Ungmennafélag Biskupstungna fljótlega eftir stofnun þess og sat í stjórn þess til fjölda ára. Sigurlaug beitti sér mjög fyrir söng- og leiklist innan félagsins. Hún tók ekki mikinn þátt í umræðum á fundum félagsins en las oft upp bæði bundið og óbundið mál. Hún þótti lesa frekar lágt upp en hafði næmni og skilning til þess að framburðurinn gerði efninu sem best skil. Hreif hún oft fólk með efnisvali sínu og flutningi.

Hún hvarf frá ungmennafélaginu og stofnaði Kvenfélag Biskupstungna 1928 og var formaður þess allt þar til hún fluttist á brott úr sveitinni. Var hún sömuleiðis í stjórn Kvenfélagasambands Suðurlands frá stofnun þess 1928 auk þess að vera í skólanefnd Húsmæðraskólans á Laugarvatni. Til viðbótar þessum störfum sat hún í fræðslunefnd barnaskólans í Reykholti.

Hjónin fluttu frá Torfastöðum 1955 eftir að hafa verið haldið veglegt kveðjusamsæti í samkomuhúsinu í Haukadal 23. október. Settust þau að hjá dóttur sinnar og Ásgrími Jónssyni (1917-1986) garðyrkjumanni eiginmanni hennar í húsinu Rein á Laugarvatni. Þau héldu áfram miklum tengslum við Tungurnar og buðu t.a.m. ávallt nemendum þaðan sem stunduðu nám við Héraðsskólann á Laugarvatni í heimsókn til sín. Sigurlaug lést 19. desember 1966 rétt um fjórum mánuðum á eftir manni sínum og var jarðsungin 30. desember í kirkjugarðinum á Torfastöðum.

Sigurlaug Erlendsdóttir (1878-1966) - upprunalegi texti ásamt heimildum

Sigurður Greipsson (1897-1985)

Sigurður fæddist 22. ágúst 1897 í Haukadal, sonur Greips Sigurðssonar (1855-1910) og Katrínar Guðmundsdóttur (1856-1940). Hann var íþróttagarpur og frumkvöðull í íþróttaskólastarfi og ferðaþjónustu í Haukadal ásamt konu sinni Sigrúnu Bjarnadóttur (1903-1979) frá Bóli. Hann hafði mikið skap og líkti því sjálfur við Geysi, það gysi upp líkt og Geysir en fjaraði jafnharðan út.

Sigurður sýndi snemma áhuga á íþróttum og sérstaklega glímu. Hann fór í Flensborgarskóla 1913 og stundaði þar þriggja ára nám. Þar gat hann sér strax gott orð sem glímukappi undir leiðsögn Bjarna Bjarnasonar, síðar skólastjóra að Laugarvatni. Atti hann meðal annars lengi kappi við skólafélaga sinn Stefán Diðriksson (1892-1957) síðar bónda að Minni-Borg.1 Eftir Flensborgarskóla lá leiðin í búfræðinám að Hólum í Hjaltadal. Eftir að hafa verið farkennari heima í Biskupstungum 1917-192 lá leiðin út til Noregs til frekara náms. Var Sigurður þar samtíða Þorsteini Sigurðssyni á Vatnsleysu, Jóni Sigurðssyni (1899-1990) í Hrepphólum og Helga Kjartanssyni (1895-1977) í Hruna í vist hjá Jens Gausland í Rogalandi. Fór Sigurður svo í lýðháskólann í Voss í Vestur- Noregi í einn vetur. Utanferðum hans og námi var þó ekki lokið því að eftir glímusýningarferðir til Noregs og Danmerkur 1925-26 skráir hann sig í Fimleikalýðháskólann í Ollerup í Danmörku 1926-27.

Á þessum árum stundaði Sigurður landbúnaðarstörf og kennslu í uppsveitunum auk starfa við ungmennafélögin og Íþróttasambandið Skarphéðin, síðar Héraðssambandið Skarphéðinn. Hann var á hátindi glímuferils síns og 1922-26 sigraði hann Íslandsglímuna og hætti ósigraður. Sigurður var harðskeyttur krafta- og kappsmaður með góða mýkt og viljastyrkur hans var meiri en flestra. Hann var sagður þaulhugsa hverja glímu fyrirfram eftir því hver mótherjinn var. Sigurður gat sér líka gott orð í fleiri íþróttum og varð til að mynda Íslandsmeistari 1923 í kúluvarpi. Sigurður var valinn formaður Íþróttasambandsins Skarphéðinn 1921-22 og tók þar við af Eiríki Jónssyni í Vorsabæ. Sigurður tók svo við formennsku Héraðssambandsins Skarphéðins 1922 og gegndi henni til 1966 eða í 45 ár og átti þar meðal annars þátt í að endurvekja Landsmót ungmennafélaganna.

Sigurður reisti íþróttaskóla í Haukadal 1927. Hann hafði þá þegar reynslu af bæði farog íþróttakennslu. Kenndi hann sjálfur íþróttir, íþróttasögu og heilsufræði en fékk kennara til að kenna bóklegar greinar. Sagði hann við nemendur að höfuðmarkmiðið væri "mannrækt, heilbrigð sál í hraustum líkama. Gangið uppréttir. Trúið því að aukið þrek, sem kemur með þjálfun, eykur sjálfstraust en það er ungum mönnum, og raunar öllum, mikils virði." Á meðal margra kennara sem störfuðu við skólann má nefna sr. Guðmund Óla Ólafsson, Gils Guðmundsson rithöfund og Arnór Karlsson bónda. Með mikilli elju byggði hann upp skólann og eftir að þau Sigrún giftust 1932 byggðu þau upp og ráku mikla starfsemi sem fól í sér hótel ásamt margvíslegri þjónustu við ferðamenn. Einnig byggðu þau garðyrkjustöð ásamt því að stunda hefðbundinn búskap við Geysi í Haukadal.

Sigrún þótti dugnaðarforkur og sá til að mynda um alla matseld fyrir skólann og hótelið. Fjögur börn þeirra Sigurðar komast til fullorðinsáranna, þeir Bjarni (f. 1935), Greipur (1938-1990), Þórir (f. 1939) og Már (f. 1945) og líkt og faðirinn gátu þeir sér orð fyrir glímufærni.

Haukadalsskólinn var feikivel sóttur um tíma og varði starfsemi hans allt til ársins 1970. Einungis var mönnuð ein kennarastaða hvert kennsluár og svo kom að því að Sigurður tók að lýjast. Skipulag og endurbygging skólans var ekki með þeim hætti að aðrir gætu tekið við keflinu úr hendi hans og keppt áfram við aðra skóla sem þá sópuðu til sín unga fólkinu og skiluðu því frá sér með prófgráður sem því réttindi til seinni nota. Þar höfðu þó stundað nám margir einstaklingar sem settu svip sinn á uppsveitirnar svo sem Gísli Einarsson (f. 1932) í Kjarnholtum Biskupstungum og Sigurður Sigurmundsson (1915-1999) í Hvítárholti Hrunamannahreppi.

Sigurður Greipsson barðist við að halda í búskap svo lengi sem hann gat því annað væri "uppgjöf við lífið" og mætti á landsmót ungmennafélaganna allt til 1984 þegar það var haldið í Keflavík. Hann skjalfesti ýmis minningarbrot síðustu árin til varðveislu en 5. janúar 1985 brann íbúðarhúsið í Haukadal ásamt flestum persónulegum eigum hans. Sigurður bjargaðist naumlega og andaðist á Sjúkrahúsi Suðurlands 19. júlí síðar sama ár.

Sigurður Greipsson (1897-1985) - upprunalegi texti ásamt heimildum

Steinunn Egilsdóttir (1881-1948)

Steinunn fæddist að Kjóastöðum 10. júlí 1881. Dóttir Egils Þórðarsonar (1853-1923) og Hildar Sveinsdóttur (1855-1904).

Hún fékk lömunarveiki sem barn og varð upp frá því að bera níu kg umbúðir til að styðja við visinn fót. Studdist hún jafnan við staf. Rödd hennar var sögð "skær, þýð hárödd, augun róleg, athugul og þó full af kynlega tindrandi lífi." Steinunn var gáfuð og fjölhæf kona með óslökkvandi frjóðleiksfýsn. Las stöðugt og heillaði aðra með yfirgripsmikilli þekkingu og skilningi á bókmenntum. Henni fylgdi líka glaðværð og mildi gagnvart öðrum þótt hún væri hörð við sjálfa sig. Lét sr. Magnús Helgason (1857-1940) á Torfastöðum og síðar skólastjóri Kennaraskólans hafa það eftir sér að Steinunn væri skarpgáfaðasti nemandi sem hann hefði nokkurn tíma kennt. Þekking hennar var yfirgripsmikil í íslenskum bókmenntum eldri og yngri auk öllum meginhöfundum Norðurlanda og sögu.

Steinunn fór 15 ára gömul til náms í Kvennaskóla Reykjavíkur og stundaði þar nám í þrjá vetur. Nam að því búnu í kennaradeild Flensborgarskóla. Kenndi í nokkur ár þar til hún giftist Þorfinni Þórarinssyni (1884-1914) frá Drumboddsstöðum 1909.

Hjónin tóku við búi á Spóastöðum vorið 1909. Þau eignuðust börnin Hildi (1910-1964), Þórarinn (1911-1984) og Egil (1913-2004) og tóku Valdimar Pálsson (1905-1998) sem fósturson. Efnahagur var þröngur og mikið var lagt á sig við að byggja upp býlið. Fannst sérvitrum vinnumanni þeirra, Páli Jónssyni (1853-1939), nóg um og skrifaði Þorfinni kvörtunarbréf yfir bláum vatnsgrautum og ódýrustu soðningartegundum með tólgi og smjörlíki til viðbits.

Eftir einungis fimm ára hjónaband lést Þorfinnur vegna blóðeitrunar frá konu og börnum og var öllum harmdauði. Steinunn bar harm sinn í hljóði ævilangt þótt hún blandaði vel geði við fólk og sýndi glaðværð. Guðríður Þórarinsdóttir (1888-1971) mágkona Steinunnar hafði miklar áhyggjur af henni sem hún viðraði í bréfi til Steinunnar Þorsteinsdóttur (1857-1932) á Efri-Brú í Grímsnesi á gamlársdag 1915. Erfitt væri fyrir Steinunni að útvega sér ráðsmann á Spóastaði. Hún treysti henni þó fyllilega til að stjórna búinu en maðurinn yrði að geta sagt fyrir verkum, sérstaklega um sláttutímann, og geta séð um öll ferðalög. "Ég kvíði því ef aumingja Steinunn þarf að hætta búskap og láta frá sér börnin. Þá finnst mér sem úti sé um alla hennar lífsgleði; en erfitt verður að búa með tómum daglaunum." Steinunn gerði gott betur en að komast af því hún kom börnunum fjórum til mennta því hún áttaði sig á því hve mikilvægt vegarnesti góð menntun var börnum.

Steinunn hélt áfram búskap með dugnaði og ósérhlífni þrátt fyrir þröngan efnahag. Hún sýndi að hún var gætin og hyggin búkona. Hélt við umbótum jarðarinnar sem Þorfinnur hafði gert, smá minnkaði skuldir þar til hún gat keypt jörðina. Hún sýndi hagsýni og blómgaðist búið svo það gat staðið undir menntun barnanna þegar að því kom að kosta þurfti til þess.

Félagsmál lét Steinunn sig litlu varða. Var að vísu félagi í Kvenfélagi Biskupstungna en tók ekki til máls á mannfundum né hlutaðist til um opinber mál. Fylgdist þó vel með og var vel að sér.

Þórarinn og Valdimar tóku saman við búi á Spóastöðum 1935 ásamt eiginkonum sínum Ingibjörgu V. Guðmundsdóttur og Þórunni Bjarnadóttur. Einungis fjórum árum síðar urðu þó Valdimar og Þórunn að láta af búskap vegna veikinda hans.

Steinunn andaðist 26. júlí 1948 og var jörðuð í Skálholti.

Steinunn Egilsdóttir (1881-1948) - upprunalegi texti ásamt heimildum

Viðburðir

Riðið frá Ásakoti á tripparéttir í Grænaskarði 1953

Tripparéttir í Grænaskarði 1953

Hestastóð rekið frá tripparéttum í Grænaskarði til fjalla 1953

 

Ýmislegt

Húslestrar    Stefanía Eiríksdóttir (1892-1972)

Vatnsréttindi - Reykholtshver

Skúli Sæland, sagnfræðingur

Reykholtshverinn

-Átökin um heita vatnið-

Aðdragandinn

Um miðjan sjötta áratuginn blasti við alvarlegur og aðkallandi vandi að bæði landeigendum í Reykholti og Biskupstungnahrepp. Örsökin lá í andvaraleysi við öflun og dreifingu heitavatns þrátt fyrir öra fjölgun bújarða í Reykholti samfara hraðri uppbyggingu garðyrkjustöðva.

Frá því að Þorsteinn B. Loftsson og Vilhelmína Loftsson keyptu Stóra-Fljót, og hófu byggingu garðyrkjustöðvar árið 1938, og fram undir miðjan sjötta áratuginn höfðu alls átta jarðspildur verið keyptar á Reykholtstorfunni og bygging garðyrkjustöðva verið hafin á a.m.k. sex þeirra.

Samfara þessu tók nýr skóli til starfa 1957 því sá eldri sem vígður hafði verið 1928 þótti orðinn lítill og óhentugur. Litið var til Reykholts sem framtíðar þétt¬býlissvæði í sveit¬inni og höfðu því einnig hafist fram¬kvæmdir við bygg¬ingu Félagsheimil¬ins Aratungu sem tekið var í notkun 9. júlí 1961.

Ljóst er að eitt af því sem laðaði stórhuga athafna¬menn að Reykholti var greiður aðgang¬ur að heitu vatni. Ekki var um neitt hitaveitufélag að ræða heldur keyptu menn ákveðið vatnsmagn úr hvernum með jörðunum. Misjafnt var hvað menn töldu að myndi nægja sér en yfirleitt var samið um rétt til eins sekúndulítra af heitu vatni úr Reykholtshver.

Fljótlega bar þó á skorti á heitu vatni. Megin ástæðan var sú að vatnið var sjálfrennandi. Að vetrarlagi gat því orðið vatnsþurrð á Brautarhóli, Norðurbrún og Sjónarhóli sem voru fjærst og hæst frá hvernum. Kuldaveturinn 1951-2 urðu hjónin Eiríkur og Hulda Sæland á Sjónarhóli til dæmis að orna sér við kolaofn því heitt vatn barst þeim einungis þegar gaus í hvernum á 10-12 mínútna millibili. Grímur Ögmundsson frá Syðri-Reykjum var fenginn til að mæla rennslið inn á stöðvarnar og voru innsigli síðan sett á kranana. En þegar kreppti að vatnsrennslinu heim á stöðvarnar voru menn fljótir að rjúfa innsiglin.

Nefnd til að laga vatnsskortinn

Voru þeir Eiríkur Sæland, Sjónarhóli, og Ingvar Ingvarsson, Birkilundi, fh. landeigenda í Reykholti og Þórarinn Þorfinnson, Spóastöðum, fh. Biskupstungna-hrepps því valdir í nefnd til að sjá um sameiginlega byggingu á vatnsmiðlunartank og að koma skikk á vatnsmiðlunina.

Nefndin byrjaði á því að fá Theodór Árnason verkfræðing til að mæla vatnsmagn Reykholtshvers. Kom þá í ljós að vatnsmagn hversins var einungis 14.1 sekúndulíter í stað þeirra 16 sem flestir höfðu haldið.

Töldu þá nefndarmenn að Ragnar Jónsson, þáverandi eigandi Stóra-Fljóts, Reykholtshversins og eiganda að mestum hluta vatnsins úr hvernum væri að brjóta á hinum vatnseigendunum. Landeigendur hefðu keypt tiltekinn sekúndulítrafjölda af heitu vatni og ættu því fullan rétt á því að fá hann til afnota.

Ragnar mótmælti þessu hins vegar staðfastlega og tók ekki í mál að skerða sekúndulítrafjölda sinn. Benti hann á að Reykholtshver hefði árum saman verið talinn vatnsmeiri og taldi hann sig því vera í fullum rétti. Ættu í raun allir vatnsréttareigendurnir að bera jafnan skaða af þessu. Vegna legu garðyrkjustöðvar sinnar gat Ragnar hins vegar skammtað sér það vatnsmagn sem hann taldi sig eiga rétt á. Nefndarmenn gátu því ekki leyst vatnsvandræði nágrannanna í Reykholti með byggingu vatnsgeymis einum saman. Því reið á að nefndarmenn finndu önnur ráð til úrlausnar.

Leitaði nefndin til sýslumanns og bað hann að skerast í leikinn. Páll Hallgrímsson sýslumaður vísaði þeim hins vegar frá, sagði þeim að friðmælast og finna sameiginlega lausn á málunum.

Ákveðið að leita til dómstólanna

En sem fyrr mættust stálin stinn á Reykholtstorfunni og á hreppsnefndarfundi höldnum að Bræðratungu 4. maí 1956 ákvað hreppsnefnd að undirbúa málshöfðun eftir að hafa bókað að:

nauðsynlegt má telja að gerð sé örugg mæling á vatninu, en slík mæling myndi taka langan tíma og vera framkvæmd af sérfróðum manni og má því gera ráð fyrir að hún muni kosta mikið fé. . Telja má víst, að ekki fáist úr því skorið, hve mikið vatnsmagn hver og einn á nema með dómi, vegna þess . að vatnið er minna en talið var þegar verið var að selja vatnið á sínum tíma.

Taka ber fram að þrátt fyrir yfirvofandi málaferli virðist svo sem að vatnsréttareigendur hafi allir gert sér ljósa nauðsyn þess að fá þessi mál á hreint. Létu menn þessi mál ekki spilla samskiptum sín á milli og voru samstíga í málaferlunum þótt vissulega hafi sjónarmið þeirra verið andstæð.

Snéru þremenningarnir sér því til Magnúsar Thorlacius hæstaréttarlögmanns og óskuðu eftir liðsinni hans. Í svarbréfi dagsettu 26. september 1956 taldi hann málið liggja ljóst fyrir og að "elztu afsölin, sem í gildi eru, hafa beztan rétt". Ennfremur að ef Ragnar seldi réttindi til notkunar hveravatnsins umfram rennslisgetu Reykholts¬hvers þá væri "slík sala ógild."

En það áttu eftir að líða heil tvö ár áður en málið kom loks fyrir dóm. Ekki er fyllilega ljóst hvernig tímanum var varið eða hvernig hernaðaráætlun nefndarmanna var loksins mótuð með Magnúsi. Þó virðast Magnús og vatnsréttareigendur hafa unnið mikla og tímafreka undirbúningsvinnu fyrir réttarhöldin.

Kaupsamingar heitavatnsréttindanna voru að stofni til þrenns konar. Því virðist Magnús hafa talið það mikilvægt að fulltrúar allra þessara skilmála höfðuðu mál á hendur Ragnari. Voru þeir Eiríkur Sæland, Sjónarhóli, Ingvar Ingvarsson, Birkilundi, og Magnús Sveinsson, Norðurbrún, því fengnir til þess.

Gjafsóknin

Eins og sjá mátti á bókun hreppsnefndar hér að ofan þá þótti ljóst að málareksturinn gæti orðið óhemju dýr. Það var því nánast skilyrði fyrir fyrirhugaðri málshöfðun að stefnendum yrði tryggð gjafsókn af hálfu ríkisins.

Skúli Gunnlaugsson oddviti skrifaði meðmælabréf dagsett 15. febrúar 1957 þar sem hann mæltist til þess að þremenningarnir fengju gjafsókn af hálfu ríkisins. Samhliða þessu sótti hann einnig um gjafsóknarleyfi fyrir hönd Biskupstungnahrepps "ef til málsóknar kæmi af hálfu hreppsins."

Magnús Thorlacius sækir hins vegar ekki formlega um leyfið fyrr en 11. júní og þá þegar hafði hreppsnefndin bókað á fundi 27. apríl að hún félli frá þátttöku í málssókn vegna vatnsréttindanna. Það er sömuleiðis eftirtektarvert að Magnús sækir einungis um gjafsókn til handa Eiríki. Þó hafði Skúli veitt þeim Eiríki, Ingvari og Magnúsi Sveinssyni full meðmæli hreppsins með gjafsóknarleyfi. Svo virðist sem að lögmaðurinn hafi séð sig um hönd og talið að nægjanlegt væri að einungis einn aðili sækti málið. Tók Eiríkur Sæland því að sér að fara einn í mál við Ragnar fyrir hönd allra hinna. Með þessu féllst hann ekki einungis á að taka að sér töluverða vinnu og umstang sem jafnan fylgir slíkum málum. Hann tók á sig töluverða fjárhagslega áhættu því öllum dómsmálum fylgir bæði ákveðin óvissa um niðurstöður dóms og einnig getur óvæntur aukakostnaður bæst við sem lendir þá á málsaðilum.

Hjálp berst úr óvæntri átt

Í ljós hefur komið að málsaðilar nutu einnig liðsinnis Benjamíns H. J. Eiríkssonar við undir¬búning gjafsóknarleyfisumsóknanna. Benjamín var móðurbróðir Eiríks og hringdi Eiríkur í frænda sinn og leitaði liðsinnis hans. Sendi honum síðan bréf sem barst Benjamíni 15. maí 1957 þar sem Eiríkur rakti gang mála og bað Benjamín að tala máli þremenninganna fyrir Hermanni Jónassyni dómsmálaráðherra.

Um þetta leyti var Benjamín bankastjóri Framkvæmdabankans og hafði starfað náið með ríkisstjórnum Íslands allt frá því 1949 auk þess að vera sérstakur ráðunautur ríkisstjórnarinnar um árabil. Hann hafði því góða möguleika á að ná eyrum Hermanns Jónassonar dómsmálaráðherra sem Benjamín mat sjálfur mikils.

Magnús hefur hugsanlega ekki viljað leggja inn umsókn fyrr en vitað væri hvernig viðtökur hún fengi. Það er sennilegt að Benjamín hafi kannað aðstæður og rætt málin við Hermann áður en Magnús sótti formlega um gjafsóknarleyfið. Sú töf sem varð á að Magnús sækti um leyfið rennir stoðum undir þær grunsemdir að einhverjar þreifingar hafi verið í gangi um hugsanlegar viðtökur slíkrar umsóknar.

Þó er ekkert sem bendir til þess að það hafi verið neitt ólögmætt á ferðinni með veitingu leyfisins til handa Eiríki. Gjafsóknarleyfi voru veitt aðilum vegna almenningsheilla eða vegna bágra efnahagsástæðna umsækjanda. Í þessu tilfelli mátti færa rök fyrir báðum þessum ástæðum eins og Skúli Gunnlaugsson oddviti benti á:

Eins og nú stendur eru eigendur Reykholtshvers 9 talsins, meiri hlutinn ungir fjölskyldumenn, sem hafa nýlega byrjað á gróðurhúsarækt, þá alveg efnalausir, og eiga því að vonum í vök að verjast fjárhagslega.

Fáist eðlileg og réttlát skifting á vatninu, má gera ráð fyrir að þarna geti orðið blómlegt og vel lífvænlegt byggðahverfi. Það veltur því á miklu, ekki einungis fyrir þá einstaklinga, sem þarna eiga hlut áð [svo] máli, að þetta mætti takast, heldur einnig fyrir hreppsfélagið í heild, og ekki sízt vegna þess, að Biskupstungna¬hreppur á 2 ½ sekl. af því vatni sem frá hvernum rennur, sem notað er til up hitunar [svo] heimavistarbarnaskóla, sundlaugar og félagsheimilis, sem nú er í smíðum.

Hvaða leiðir sem farnar voru við leyfisumsóknina þá skiluðu þær árangri og þann 14. október hafði Eiríki verið veitt gjafsóknarleyfi.

Réttarhöldin

Undirbúningur réttarhaldanna hefur þá byrjað fyrir alvöru. Það leið þó tæpt ár þar til að Magnús Thorlacius hrl. skrifaði Páli Hallgrímssyni sýslumanni og fór fram á birtingu stefnu á hendur Ragnari Jónssyni. Mættust málsaðilar svo í fyrsta skipti 18. september 1958 í "þinghúsi Biskupstungnahrepps" að Vatnsleysu fyrir sýslumanni sem jafnframt var "reglulegur dómari".

Þetta dómsmál átti svo sannarlega eftir að dragast á langinn því málinu lauk ekki fyrr en 14. nóvember 1962. Hafði Páll sýslumaður þá sett aukadómþing vegna þessa máls alls tíu sinnum. Dómurinn viðurkenndi þó að "[d]ómuppsaga hefir dregizt nokkuð vegna anna." Megin¬ástæða þessara tafa var þó sökum þess að málaflutningsmennirnir urðu sammála um nauðsyn þess að fresta málinu "um langan tíma" á meðan ítarlegar mælingar væru gerðar á vatnsmagni Reykholtshvers.

Mælingarnar staðfestu þó einungis fyrri mælingar Theodórs Árnasonar um að meðalrennsli Reykholtshvers væri rúm¬lega 14 sekl. Þær voru hins vegar mjög kostnaðarsamar eins og Skúli Gunnlaugs¬son oddviti hafði bókað hér að ofan. Á reikningi jarðhitadeildar Raforkumála¬skrifstofunnar sem Magnús lagði fyrir dómþingið kemur fram að heildarkostnaður rannsóknanna nam alls 30.404,25 krónum. Til samanburðar voru málsvarnarlaun Magnúsar Thorlacius hrl. "einungis" 8.000 krónur og dagvinnutímakaup verkamanna í Reykjavík 25,87 krónur.

Niðurstaðan

Niðurstaða dómsins var sú að þar sem ekki væri séð að Reykholtshver hefði rýrnað ætti Eiríkur fullan rétt á öllu því vatni sem hann hafði keypt. Hins vegar taldi dómurinn að Ragnar mætti með fullum rétti ráðstafa þeim vatnsréttindum er tilheyrðu Stóra-Fljóti. Ennfremur taldi dómurinn að ekki væru "efni til að takmarka eignar-heimild stefnda að vatnsréttindum í nefndum hver með dómi". Að lokum komust dómararnir að þeirri niðurstöðu að málskostnaður skyldi látinn falla niður og málsvarnarlaun Magnúsar greidd úr Ríkissjóði .

Með þessum málaferlum höfðu Biskupstungnahreppur og landeigendur í Reyk¬holti fengið sér nánast að kostnaðarlausu ítarlegar mælingar á vatnsmagni hversins auk þess sem skorið var úr um með óyggjandi hætti hvaða rétt eignarheimildir hveravatnsins færðu kaupendunum. Þó er ljóst að Ragnar Jónsson hefur setið uppi með kostnað af sinni málsvörn sem hefur sennilega slagað hátt í málsvarnarlaun Magnúsar. Ragnar hefur því verið sá eini sem varð fyrir einhverjum búsifjum af völdum málaferlanna. Þessi niðurstaða virðist þó ekki hafa haft nein áhrif á vinskap Ragnars og Eiríks sem um þetta leyti var í vinnu hjá Ragnari og leigði síðar garðyrkjustöðina af honum.

Niðurstaða dómsins og sá rökstuðningur sem honum fylgdi vekur óhjákvæmilega upp spurningar um afstöðu Páls Hallgrímssonar sýslumanns til dómsmála í sínu umdæmi. Í rökstuðningi dómsins kemur nefnilega fram að ekki verði tekið á réttarstöðu vatnsréttareigenda ef vatnsmagn hversins minnki. Er tekið sérstaklega fram í því sambandi "að stefnandi virðist hafa næstyngsta eignarheimild þeirra aðilja, sem ákveðið vatnsmagn teljast eiga."

Þessi athugasemd sker nokkuð í augun og maður getur ekki annað en spurt sig hvað dómnum hafi gengið til með henni. Hún virðist vera sett fram sem varnaðarorð. Er dómurinn kannski að vara við frekari málaferlum? Niðurstaða dómsins er rétt samkvæmt lögum og það er svo sannarlega ekki ætlan mín að kasta rýrð á dóminn og meðhöndlun sýslumanns á málinu öllu. En þegar maður lítur til þess að niðurstaða dómsins fellur að vissu leyti báðum málsaðilum í vil, þ.e.a.s. stefnanda er tryggður sinn sekúndulíter og stefnda sömuleiðis sinn eignarréttur á vatni hversins, þá virðist sem að sýslumanni sé umhugað um að skapa "frið" í umdæmi sínu. Það hvernig Páll tók á móti nefndarmönnum við upphaf vatnsréttardeilnanna hér að framan virðist renna stoðum undir þessa skýringu. Auðvitað eru þetta einungis vangaveltur yfir því hvers vegna ofangreind viðvörun var sett fram.

Hin gullvæga setning Thorbjörns Egners að: "upp frá þessu eigi öll dýrin í skóg-inum að vera vinir" í munni bangsapabba kemur samt óneitanlega upp í hugann þegar maður lítur yfir aðkomu sýslumanns að deilum nágrannanna við Reykholt. Það er ekki hægt að komast að ásættanlegri niðurstöðu fyrir samfélagið allt nema menn séu reiðubúnir að vinna sameiginlega að úrlausn vandamála - en það var einmitt það sem íbúar Reykholts gerðu.

Framtíðin

En við blöstu samt sem áður alvarleg vandamál. Fengist hafði á hreint að allir þeir er keypt höfðu vatnsréttindi áttu skilyrðislausan rétt á að fá umsamið vatnsmagn. En þar sem dómurinn féllst ekki á að heitavatnsréttindi Ragnars yrðu skert var dagljóst að vatnsmagn hversins dygði engan veginn garðyrkjustöðvunum á Reykholtstorfunni. Svo að ekki sé minnst á vaxtarmöguleika byggðarinnar í nánustu framtíð. Þetta olli vatnseigendum töluverðum vandkvæðum. Neyddust þeir til að leggja í stórvirkar og kostnaðarsamar framkvæmdir sem áttu eftir að verða sumum þeirra þungur fjárhags-legur baggi. Og líkt og í ofangreindu máli þurftu vatnseigendur aðstoð hæstaréttar-lögmanna vegna deilna sem af hlutust þar sem tekist var á um miklar fjárhæðir.

Vatnsréttindi - Reykholtshver - upprunalegi texti ásamt heimildum     Skúli Sæland, sagnfræðingur