Vatnsþurrðir í Hvítá
Mynd tekin af http://www.uta.fi/
Stórflóðin í Hvítá eiga sér náttúrulegar orsakir, en annað fyrirbæri í rennsli árinnar hefur þótt meira en lítið dularfullt og um það myndast kynjasagnir. Er það þurrðir þær, sem verða í ánni þegar þetta mikla vatnsfall tapar rennsli sínu svo klukkutímum skiptir.
Þessar þurrðir, sem verða í ánni á móts við bæinn Árhraun og ná fram fyrir Hestfjall, hafa alltaf vakið mikla athygli og eru um þær margar frásagnir.
Til eru heimildir um þurrðir á ánni allt frá 1594 og góð lýsing bóndans í Árhrauni frá 1864, en þá þvarr hún á haustdegi, svo að eftir var aðeins áll við vesturlandið. Virðist bóndanum á Gíslastöðum, sem er gegnt Árhrauni, állinn svo grunnur, að hægt hefði verið að vaða ána.
Á þessari öld hefur áin þorrið fimm sinnum, að vitað er, síðast 1951. Bestu heimildirnar eru um þurrðina 11. nóv. 1942, en þá þvarr áin svo hjá Selfossi, að hún rann öll í gjánni-og hefur þá lítið runnið þar nema Sogið.
Guðmundur Kjartansson jarðfræðingur telur engan efa á því, að orsök þurrðanna sé íhleðsla af grunnstingli eða krapi fyrir ofan Árhraun, enda vitað, að hörku frost eða bylur hafi fylgt þeim þurrðum, sem bestar heimildir eru til um. Þá bendir hann á, að vatnsþurrð sé þekkt í fleiri ám, þar á meðal í Þjórsá.
En þjóðtrúin hefur skýringu á þessu fyrirbæri. Er hún sú, að undir Hestfjalli sé gríðarstór hellir. Á op hans að vera undir fjallinu móts við Hesteyrar og skammt undir yfirborði og sjáist því ekki. Í helli þessum sé ormur einn gríðarstór og sé haus hans í opi hellisins. Sé það náttúra ormsins að drekka mikið í einu - á margra ára fresti - og opni hann þá ginið og svelgi ána.
Til er vísa um orminn, eignuð Lofti Gíslasyni sem var bóndi í Vatnsnesi í Grímsnesi á seinustu áratugum nítjándu aldar:
Við árroða niður elfan breiða,
Ormur í djúpi býr.
Hann þenur ginið og þambar stórum,
Þjóðaögum magnað dýr.
Heimildir:
Guðmundur Kjartansson: Árnesingur
Jón Guðmundsson: Suðri 2