Flóðin í Hvítá
Hvítá er ein af stórám landsins. 133km á lengd frá upptökum sínum í Hvítárvatni og til sjávar. All margar ár renna í hana á leiðinni og er meðalrennsli árinnar neðan Brúarár talið 266m3 á sek.
Orsakir flóðanna í Hvítá má rekja annars vegar til þröskuldar í ánni, sem myndaðist þegar Þjórsárhraunið rann yfir Skeiðin fyrir 8-10 þúsund árum, og hinsvegar til mikils vatnsmagns árinnar í leysingum.
Áður en Þjórsárhraunið rann yfir sveitina hefur Hvítá að öllum líkindum runnið fram sunnan Vörðufells og í Þjórsá, fremst á Skeiðum. Þar er einkennileg lægð er nefnist Merkurlaut og liggur eftir miðju hrauninu út undir Hjálmholt í Flóa. Er sennilegt að þar sé hinn forni farvegur ánna.
Hraunið hefur þrýst sér upp að Vörðufelli í landi Álfsstaða og þvingað ána norður. Hefur hún síðan nagað í sundur bergþröskuldinn hjá Iðu og borað sér leið norðan Vörðufells. Hvítá rennur svo meðfram vesturjaðri hraunsins, þegar kemur fram í Útverkaland og má heita að áin og síðar Ölfusá, fylgi vesturjaðri þess til ósa.
Fyrir landi Árhrauns, á móts við sunnanvert Hestfjall, þrengist áin og myndast þröskuldur í henni. Þegar áin vex, og í flóðum, nær uppistaðan frá Árhauni og upp að Iðuhamri.
Árflóðin eru tíðust um og upp úr miðjum vetri, þegar hlýviðriskaflar koma með miklum vatnsveðrum að sunnan. Í stærstu árflóðunum hækkar vatnsborðið um allt að 3,70m frá meðalrennsli.
Nær þá flóðið yfir 2/3 sveitarinnar og í mestu flóðunum hefur náð framrás um Merkurlaut og flæmst niður í Flóa. Bæirnir Útverk, Árhraun og í Ólafsvallahverfi eru þá umflotnir en þeir eru byggðir á hólum og hafa staðið flóðin af sér.
Mesta árflóð, sem vitað er um, var í byrjun marsmánaðar árið 1930, en þá hafði úrfelli staðið í heila viku með hlýrri hafátt.
Fórust þá á annað hundrað fjár í húsum og úti og vatn kom upp í kjöllurum húsa og hlöðum.
Annað stórflóð kom árið 1948 og enn kom mikið flóð 1967, og fylgdi því mikill jakaburður er sópaði burtu öllum girðingum. Feliri flóð hafa komið á þessum tíma en minni.
En flóðin eru mikill gróðurgjafi, því að þeim fylgir jökulleðja með miklum áburðarefnum er auka grasvöxt.
Heimildir:
Guðmundur Kjartansson, Árnesingasaga.
Jón Gúðmundsson: Sunnlenskar byggðir 1.